Самую раннюю пісьмовую згадку пра Мядзведку нам удалося адшукаць у рэестры дакументаў па маёнтку Мядзведка, які быў складзены 20.09.1769 г. Яна тычыцца набыцця маёнтка Францішкам Яблонскім, былым чашнікам Навагрудка. Рэестр быў актыкаваны ў Наваградскім земскім судзе Гіпалітам Корсакам, стольнікам навагаудскім. Першым у ім зафіксаваны “Падзел грунтаў маёнткаў Мядзведка і Астраўкі” паміж роднымі братамі Марцінам і Адамам Пратасовічамі, які адбыўся 8.05.1636 г.⁸ Безумоўна, маёнтак або вёска Мядзведка існавала і да 1636 г.

Наступны дакумент датуецца 9.04.1679 г. Гэта акт перадачы ў спадчыннае валоданне маёнтка Мядзведка Янам і ягонай жонкай Соф'яй (з Касакоўскіх) Пратасовічамі, войскімі наваградскімі, і панам Дубровам (Дамброва) родным братам Мікалаю і Самуэлю Пратасовічам⁹. Пры гэтым згадваецца і інвентар маёнтка, і інтрамісія (увод у валоданне). На жаль, дадзеныя дакументы не ўдалося адшукаць. Магчыма, яны наогул не захаваліся.

У фондзе Мінскай праваслаўнай кансісторыі нам удалося адшукаць унікальны дакумент – візітпцыі уніяцкіх храмаў за 1680 г. Там у Нясвіжскай пратапопіі ёсць візітацыі царквы Нараджэння Панны Марыі ў в. Астраўкі, складзеныя 12.12.1680 г. У прыходзе гэтай царквы была 1000 прыхаджан і ў яго ўваходзіла ўжо дзве вёскі Мядзведкі. Такім чынам, гэта першая згадка пра дзве асобныя вёскі¹⁰.

Затым 26.05.1685 г. адбыўся акт перадачы маёнтка Мядзведка ад Тамаша Пратасовіча з жонкай Мікалаю Пратасовічу; пры гэтым быў складзены інвентар¹¹. Згодна тэстаменту Соф’і Пратасовіч ад 6.06.1686 г. пяць валок згаданага маёнтка з 2 халопамі перадаваліся таксама Мікалаю Пратасовічу¹².

У 1692 г. маёнтак Мядзведка быў набыты Рымшамі за 14 тыс. злотых¹³.

У фондзе Навагрудскага земскага суда захавалася актыкацыя ад 5.09.1782 г. з кніг Галоўнага Трыбунала ВКЛ інвентара маёнтка Малая Мядзведка, складзенага 13.10.1692 г. пры продажы Мікалаем Пратасовічам, падстоліем мазырскім, Тэафілу Рымшу, стольніку чарнігаўскаму, і яго жонцы Тэадоры Цэдроўскай¹⁴. Вось вытрымка з гэтага інвентара.

“…Двор Малая Мядзведка:

Дом вялікі з сенцамі, ганкам і дзвярыма на завесах. Хата сталовая з трыма шклянымі вокнамі і бакавой каморай. Другая хата насупраць з бакавой каморай на ганку. На двары піўніца, рублены свіран, праз двор пякарня, рубленыя бровар і спіхлеж, і два гумны, асець, адрына, стайня, рубленыя аборы, ды сырніца. Усё з завесамі жалезнымі.

Падданыя:

1.       Лаўрын Фурс 0,5 валокі, конь, 2 валы.

2.       Кандрат Лісоўскі 0,5 вал., конь, 2 валы.

3.       Сцяпан Кідрон 0,5 валокі, конь, 2 валы.

4.       Яська Рыбак 0,5 валокі, конь, 2 валы.

5.       Супрон Лісоўскі 0,5 валокі, конь, 2 валы.

6.       Яська Рыбак 0,5 валокі, конь, 2 валы.

7.       Яська Адасчык 0,5 валокі, конь, 2 валы.

8.       Сцяпан Солтан 0,5 валокі, конь, 2 валы.

9.       Банук Шлык 0,5 валокі, конь, 2 валы.

10.     Лук’ян Кідрон 0,5 валокі, конь, 2 валы.

11.     Васіль Ткач 0,5 валокі, конь, 2 валы.

12.     Яська Мазур 0,5 валокі, конь, 2 валы.

13.     Касцюк Цівун 0,5 валокі, конь, 2 валы.

14.     Лазар 0,5 валокі, конь, 2 валы.

15.     Мацей Шымковіч 0,5 валокі, конь, 2 валы.

16.     Раман 0,5 валокі, конь, 2 валы.

17.     Паўлюк Орлік 0,5 валокі, конь, 2 валы.

18.     Даніла Рыбачок 0,5 валокі, конь, 2 валы.

19.     Варабей Словік 0,5 валокі, конь, 2 валы.

20.     Салавей       0,5 валокі, конь, 2 валы.

Янка і Яська Драдзічкі

Інвентар складзены ў Астраўках 2.10.1692 г.

Пісаны ў Наваградку”¹⁵.

Дзякуючы інвентару 1692 г. мы маем магчымасць уявіць сабе, якім быў двор у маёнтку Малая Мядзведка. З акту продажу відавочна, што ў маёнтку былі агароды з гароднінай і хмелем, якія ўваходзілі ў яго. У вёсцы на той час было 20 хат, гаспадары якіх апрацоўвалі 10 валок зямлі (каля 220 га). Кожны меў па 1 каню і 2 валы. Толькі Янка і Яська не мелі хат і маёмасці. Заўважым, што толькі некалькі чалавек (Лазар, Раман) не мелі ўласных прозвішчаў. Варта звярнуць увагу і на факт першага дакументальнага ўжывання наймення Малая Мядзвядка.

Пры продажы маёнтка Рымшам быў выдадзены шэраг квітацыйных лістоў ад Францішка і Самуэля Пратасовічаў. Гедэон Тэафіл Рымша  прадаў 28.02.1757 г. свае часткі маёнтка Мядзведка Станіславу і ягонай жонцы Марыяне з Рымінскіх Рымшаў. Апошнія, у сваю чаргу, разам з родным братам Мікалаем прадалі 14.05.1761 г. маёнтак Мядзведка Гіпаліту Корсаку, сурагатару наваградскаму. У гэтым жа годзе 24.04. быў складзены інвентар на ўвесь маёнтак Мядзведка, а ў 1762 г. Станіславам Рымшам быў выдадзены шэраг квітацыйных лістоў¹⁶.

На працягу XVІІІ ст. асобныя часткі маёнтка Мядзведка арандаваліся або былі ў заставе Ваяводскіх, Бачынскіх, Вольскіх і іншых¹⁷.

Як адзначалася вышэй, 20.09.1769 г. маёнтак Мядзведка набыў Францішак Яблонскі, чашнік наваградскі¹⁸.

Паводле візітацыі уніяцкай царквы ў в. Астраўкі ад 26.03.1784 г. у Вялікай Мядзведцы было 20 хат, 120 мужчын і 70 жанчын, у Малой Мядзведцы адпаведна 18 хат, 72 мужчыны і 50 жанчын, здольных і няздольных да споведзі¹⁹. Пасля візітацыў 1793 г. у Вялікай Мядзведцы было ўжо 40 хат, а ў Малой – 19²⁰. (Больш падрабязную інфармацыю гл. у табліцах).

Прыход уніяцкай царквы Астраўкі Наваградскага павета

Колькасць жыхароў у Вялікай і Малой Мядзведках на 1784 і 1793 гады паводле візітацый уніяцкай царквы ў в. Астраўкі.

З. Вуйцік ў сваёй манаграфіі спасылаецца на ўспаміны І. Дамейкі і сцвярджае, што ў Мядзведцы існаваў хатні касцёл. Вось што ён піша:

“W 1884 r., w pіerwszych godzіnach po przyjeźdzіe do rodzіnnej Nіedźwіadkі, przecіeż pobіegł do domowego koścіołka, by znów przypomnіeć sobіe nіektóre obrazy z dzіecіństwa:

Koścіołek, w którym – mając lat dzіewіęć – do pіerwszej komunіі byłem przygotowany і gdzіe od lat najrańszych – jak mogę pamіętać – co nіedzіela była msza, śpіewano suplіkacje, godzіnkі, kantyczkі, a każde koścіelne śwіęto było tak pіękne, urocze і wesołe, był już od 20 lat, od narzucenіa prawosławіa na unіckіch włoścіan Nіedźwіadkі, zamknіęty”²¹.

Нам падаецца, што дадзеная інфармацыя не зусім дакладная, тым больш яе інтэрпрэтацыя. Па-першае, палякі касцёлам называюць не толькі каталіцкія, але і уніяцкія і праваслаўныя храмы. Па-другое, у маёнтку Дамейкаў не было касцёла. Па-трэцяе, паводле згаданных візітацыяў уніяцкіх храмаў за 1784, 1793 гг. у в. Вялікая Мядзведка згадваецца уніяцкая капліца, якая была прыпісной да царквы ў в. Астраўкі²². Апошняя была пабудавана з дапамогай уладальніка Мядзведкі Францішка Яблонскага пасля 1769 г.

Вось як апісвалі яе візітатары ў 1784 і 1793 гг.:

“Капліца Узнясення Гасподняга і пратэкцыі найяснейшай Дзевы Марыі ў в. Мядзвядзка ў каляцыі вяльможнага Францішка Яблонскага, суддзі гродскага наваградскага. Добра збудаваная, брусаваная, гонтай крытая, з двума вялікімі жалезнымі купаламі і крыжамі. Бабінец з 2-ма дзвярыма: на металічных завесах з унутраным замком, другія з драўляным засовам. Падлога і столь з тарчыц, вокнаў з дрэва зробленых шэсць. Хары і парэнчы перад алтаром упрыгожаны тачонымі балясінамі. Да царквы прымыкаюць дзве рызніцы на жалезных завесах.

Вялікі алтар і два бакавыя сталярскай работы, таксама памаляваныя. У вялікім алтары ў Дзевы Марыі срэбная карона ды пара фіранак кітайчаных белых, менса маляваная, сталярскай работы, драўляны маляваны антыпендыум, тувальня з цыборыўмам сталярскай работы ў срэбнай скрыні пазалочанай, тры пары маляваных драўляных ліхтароў, шэсць пар лавак сталярскай работы.

П. Фр. Яблонскі трымае капелана.

Могілкі вакол царквы даволі значныя, неагароджаныя, з брусаванай званіцай, у якой два званы.

Пры царкве ў 1793 г. існавала брацтва”²³.

Зразумела, што гэтае невялічкае даследаванне па гісторыі малой радзімы І. Дамейкі не дае поўнай карціны яе гаспадарчага, сацыяльнага і рэлігінага развіцця. Гэта першыя штрыхі да яе партрэту. Нават тыя матэрыялы, што ўвайшлі ў гэты артыкул, пакідаюць шэраг разнастайных пытанняў. Упэўнены, што ў архіве чакаюць свайго даследчыка яшчэ шмат дакументаў, якія неабходна адшукаць, расчытаць і апрацаваць.

[1][1] Словік С. З гісторыі сядзіб сям’і Дамейкаў па матэрыялах Гродзенскага нацыянальнага гістарычнага архіва // Беларусіка-Albaruthenіca. Мн., 1998. Кн. 11.

² Памяць: Гіст.-дак. хроніка Карэліцкага р-на. Мн., 2000.

³ Тамсама. С. 594.

⁴ Wójcіk Z. Іgnacy Domeyko: Lіtwa. Francja. Chіle. Warszawa; Wrocław,1995.

⁵ Малы гербоўнік наваградскай шляхты. Мн., 1997.

⁶ Кулагін А.М. Праваслаўныя храмы на Беларусі. Мн., 2001.

⁷ НГАБ, ф.136, воп.1, спр. 41248, 42042; ф. 1774, воп. 1, спр. 13—15; ф. 3235, воп. 7, спр.3.

⁸ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 14, арк. 27—28.

⁹ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 14, арк. 28.

¹⁰ Тамсама. Ф. 136, воп. 1, спр. 42042, арк. 87 адв.—88 адв.

¹¹ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 14, арк. 28.

¹² Тамсама.

¹³ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 13, арк. 672—673 адв.

¹⁴ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 13, арк. 672.

¹⁵ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 13, арк. 672 адв.

¹⁶ Тамсама. Ф. 1774, воп. 1, спр. 14, арк. 30.

¹⁷ Тамсама.

¹⁸ Тамсама, Ф. 1774, воп. 1, спр. 14, арк. 27.

¹⁹ Тамсама. Ф. 3245, воп. 7, спр. 3, арк. 119—123 адв.

²⁰ Тамсама. Ф. 136, воп. 1, спр. 41248, арк. 1—3 адв

²¹ Wójcіk Z. Іgnacy Domeyko. S. 42—43.

²² НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41248, арк. 3—3 адв.; ф. 132, воп. 7, спр. 3, арк. 123—123 адв.

²³ Тамсама.