Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі: Матэрыялы VI Карэліцкіх чытанняў (г. п. Мір, 12 вер. 2002 г.)

Мікола Багадзяж (Мінск)
Ігнат Дамейка як гуманіст і інтэрнацыяналіст

У апошні час мы прызвычаіліся да таго, што тэрмін “інтэрнацыяналіст” спалучаецца са словам “воін”. Пры гэтым, на жаль, значна звужаецца само паняцце інтэрнацыяналзіму. Бо ў шырокім значэнні інтэрнацыяналіст – той, хто з аднолькавай павагай ставіцца да культуры, гісторыі і традыцый усіх народаў і нацыянальнасцяў Зямлі. Ігнат Дамейка быў якраз з такіх людзей. І трэба заўважыць, што яго погляды былі рэвалюцыйныя і таму незразумелыя нават для многіх еўрапейскіх (і тым больш амерыканскіх) дзеячаў культуры як першай, так і другой паловы ХІХ ст. Так, напрыклад, Рэдзьярд Кіплінг адкрыта абвяшчаў перавагу сваёй расы над іншымі. Арцюр Рэмбо гандляваў рабамі, Дастаеўскі грэбаваў яўрэйскай нацыяй. І наогул у тыя часы прапагандаваліся зусім іншыя прынцыпы, адрозныя ад поглядаў Дамейкі. Прывядзем, як прыклад, выраз, што бытаваў сярод жыхароў Злучаных Штатаў Амерыкі: “Добры індзеец – мёртвы індзеец”. Англічане ў сваёй вялікаімперскай пыхлівасці карэнных жыхароў усіх сваіх калоній лічылі ніжэйшымі за сябе. Гэтыя погляды былі распаўсюджаны і сярод жыхароў іншых дзяржаў, якія мелі да таго часу каланіяльныя ўладанні.

А вось Дамейка прапагандаваў зусім іншыя погляды. У яго зусім адсутнічала гэтая самая пыхлівасць белага чалавека. Найбольш яскравым сведчаннем таму з’яўляецца факт вандроўкі, якую ў 1845 г. ён здзейсніў у Арауканію. Гэтая аўтаномная вобласць Чылі была заселена індзейцамі, якія да таго часу не страцілі сваю незалежнасць. Больш за 300 гадоў з імі ваявалі іспанцы. Чылійцы ж пасля таго, як дамагліся незалежнасці, працягвалі іх палітыку. Дамейка выкарыстаў перамір’е, якое было заключана паміж арауканамі і чылійцамі, дзеля таго, каб даследаваць гэты таямнічы край, Арауканію. І гэта пры тым, што ён не ведаў мовы індзейцаў. Да таго ж многія чылійцы лічылі  сваіх суседзяў крыважэрнымі дзікунамі, якіх неабходна вынішчыць пагалоўна, каб захапіць іх землі і гаспадарыць там. Ігната адгаворвалі ад гэтага падарожжа, запалохвалі. Аднак ён здзейсніў свой намер. І пачаў абараняць правы карэнных жыхароў гэтых зямель. Ён сцвярджаў: “…Калі ўзяць яго (арауканца. – Аўт.) у нармальным стане, гэта значыць у стане міру, бо чалавек створаны для міру, а не для вайны, характару гэтаму, кажу, уласцівы ветлівасць, годнасць, здольнасць, схільнасць да міру і парадку, любоў да айчыны, імкненне да незалежнасці, хатняга вогнішча, прадбачлівасць, энергічнасць, павага.  У гэтым характары ёсць усё, што павінна аздабляць сапраўднага грамадзяніна”. Больш таго, Дамейка нават пачаў крытыкаваць палітыку ўрада Чылі і царквы. Ён пісаў пра прымусовае акаталічванне арауканаў: “…Нельга зброяй, бо так іх можна толькі вынішчыць і прынізіць”. Да войнаў Ігнат наогул ставіўся адмоўна, аднак барацьбу індзейцаў апраўдваў.

Сапраўдны інтэрнацыяналізм і гуманізм Ігнат праяўляў і ў іншым. Прыгадаем хаця б той выпадак, калі ён дамогся паляпшэння ўмоў жыцця для шахцёраў. Здавалася, якая справа яму, добра забяспечанаму фінансава іншаземцу, да гэтых чужых для яго людзей. А колькі намаганняў наш зямляк прыклаў дзеля таго, каб у Чылі ў рэшце рэштаў была праведзена рэформа адукацыі. І, нарэшце, заява аб адстаўцы з пасады рэктара універсітэта, якую Дамейка напісаў, пратэстуючы супраць рабаўніцкай вайны, якую  чылійскі ўрад вёў з Перу. Нагодай стала жаданне чылійскіх генералаў падараваць універсітэту захопленыя ў перуанскай сталіцы лабараторнае абсталяванне і бібліятэку. Хіба гэта не прява вышэйшага гуманізму і інтэрнацыяналізму?

На вялікі жаль, не ўсе планы і намеры нашага вялікага земляка ажыццявіліся. Да яго слоў у абарону правоў індзейцаў не прыслухаліся. Гэты мужны народ быў знішчаны. Але пасееныя Дамейкам зярняткі ўсё ж далі ўсходы. Наш сучаснік, вядомы англійскі звералоў, вандроўнік і пісьменнік Дж. Дарэл у адной са сваіх кніг расказваў, што ў офісе кожнага чылійскага чыноўніка і ў кабінеце любога заможнага чылійца вісіць карціна, на якой намалявана сцэна выкрадання вершнікамі-арауканамі белай дзяўчыны. Па яго словах, гэтыя карціны адрозніваюцца толькі колькасцю вояў ды прыгажосцю паланянкі. Гэты факт сведчыць, што сучасныя чылійцы ганарацца тым, што жывуць на зямлі, якую займаў калісьці такі магутны народ і што яны, такім чынам, з’яўляюцца своеасаблівымі нашчадкамі гэтых непакораных людзей.