Яўген Філіповіч (г.п. Гарадзішча) - Ігнат Дамейка

ЦЭНТР

структура

супрацоўніцтва

перспектывы

навуковая дзенасць

асветніцкая дзейнасць

НАВУКОЎЦЫ

ВЫДАННІ

Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі (змест)

ПАДЗЕІ

КААРДЫНАТЫ

СПАСЫЛКІ

Скарынаўскі Цэнтр - выданні:

Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі: Матэрыялы VI Карэліцкіх чытанняў (г. п. Мір, 12 вер. 2002 г.)

Яўген Філіповіч (г.п. Гарадзішча)
Ігнат Дамейка — не ікона, а зямны чалавек

Паслухаўшы даклад Міхася Маліноўскага на 6-х Карэліцкіх чытаннях, я быў вельмі здзіўлены. У той час, калі некаторыя дакладчыкі стараліся зрабіць з Дамейкі ікону, спадар Маліноўскі ў сваім дакладзе выставіў Ігната Дамейку як чалавека, “які нічога не зрабіў для Беларусі”.

На мой погляд не маюць рацыі і тыя, хто выставіў Дамейку як ікону і памыляецца спадар Маліноўскі, які ўвогуле прыніжае значэнне Ігната Дамейкі як навуковага аўтарытэта ў Еўропе і Амерыцы, і як чалавека, які зрабіў вялікі ўклад у сусветную навуку, культуру, асвету, цывілізацыю.

Ігнат Дамейка быў сціплым чалавекам і яму ніколі ў галаву не прыйшло б назваць сябе выдатным, вылучаным сярод іншых чалавекам. Усе яго дзеянні, усе яго памкненні былі накіраваны на тое, каб быць карысным людзям. І не больш за тое.

Як вядома, на Радзіме за ўдзел у паўстанні ён лічыўся злачынцам і мог быць адпраўлены ў ссылку, на катаргу ці ўвогуле пакараны смерцю. А таму ён прыняў прапанову чылійскага кіраўніцтва і, падпісаўшы ў 1838 г. шасцігадовы кантракт, адплыў у Чылі. Чаму ў Чылі? А таму, што менавіта ў Чылі яго веды, яго талент на той час былі найбольш запатрабаваны. І вельмі непрыемна ўсведамляць, што гэтае жаданне Дамейкі прынесці найбольшую карысць чалавецтву ўспрымаецца спадаром Маліноўскім як праява меркантыльных інтарэсаў. “Які ж ён беларус? Ён жа пісаў Адаму Міцкевічу, што размаўляе і любіць па-польску…”, – гне сваё спадар Маліноўскі.

Так, ёсць такія словы ва ўспамінах, у дзённіку Ігната Дамейкі. Але, каб растлумачыць усё, зробім невялікі экскурс у гісторыю. Лівонская вайна 1558—1583 гг. Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім, Польшчай і Інфлянцкім ордэнам за Інфлянты. Полчышчы маскавітаў рушылі праз Беларусь і захоплівалі горад за горадам, паселішча за паселішчам, нягледзячы на гераічную абарону краіны. Стваралася пагроза захопу Беларусі, Літвы, прыбалтыйскіх народаў. Тады Вялікае Княства Літоўскае звярнулася за дапамогай да свайго саюзніка Каралеўства Польскага, з якім была заключана Крэўская дынастычная унія. Калі б Каралеўства Польскае дапамагло Вялікаму Княству Літоўскаму бескарысліва, як і павінна быць паміж саюзнікамі, то сумесна дзве саюзныя дзяржавы паставілі б маскавітаў на месца і Масковія ўжо ніколі больш не пасмела б нападаць ні на адну з саюзных даяржаў. Але палякі, бачачы цяжкасці ў Княстве, вырашылі іх выкарыстаць, каб расшырыць свае ўладанні за кошт саюзніка! Каралеўства Польскае паабяцала дапамогу з умовай, што Вялікае Княства Літоўскае аддасць Каралеўству Польскаму свае лепшыя землі – Букавіну, Падолле, Кіеўшчыну, што дзяржаўнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім будзе польская мова.

Доўга не згаджалася кіраўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на гэтыя зневажальныя для дзяржавы ўмовы. Перад ім паўстала цяжкая альтэрнатыва: або папасці ў залежнасць да Масковіі (умовай спынення маскавітамі ваенных дзеянняў супраць Вялікага Княства Літоўскага было прызнанне маскоўскага цара Івана IV Жахлівага царом самадзержцам у Вялікім Княстве), або папасці ў залежнасць да Польшы. Маскоўская няволя ў параўнанні з польскай была намнога горшай. Успомнім Масковію тых часоў: спустошаная краіна, па якой, як шакалы, насіліся апрычнікі з мётламі і сабачымі галовамі. І нашы продкі ўсё ж палічылі патрэбным саюз з Каралеўствам Польскім. На чатырох сумесных соймах разглядалася пытанне аб сумеснай дзяржаве – Рэчы Паспалітай. І толькі на пятым сойме ў горадзе Любліне (1569) бакі дасягнулі кампраміснага рашэння:

- сумесная дзяржава будзе называцца Рэч Паспалітая – канфедэрацыя суверэнных Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага;

- у склад Каралеўства Польскага ўвойдуць землі Вялікага Княства Літоўскага – Падолле, Букавіна і Кіеўшчына;

- кіраваць Рэччу Паспалітай будзе адна асоба – кароль з дынастыі Ягелонаў, які будзе выбірацца агульным Соймам і каранавацца ў Кракаве;

- кожная дзяржава будзе мець свой скарб, сваё кіраўніцтва, сваё войска.

Толькі пасля гэтага Каралеўства Польскае аказала ваенную дапамогу Вялікаму Княству Літоўскаму і сумеснымі намаганнямі аб’яднанае войска спыніла полчышчы маскавітаў. Пасля падпісання Любліскай уніі польская мова не адразу стала дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім. У 1588 годзе (на 19-ы год пасля падпісання Люблінскай уніі) быў выдадзены трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага, у якім было запісана, што дзяржаўнай мовай у Вялікім княстве Літоўскім будзе руская (старабеларуская) мова. Толькі амаль праз стагоддзе пасля падпісання Люблінскай уніі дзяржаўнай мовай у Вялікім Княстве Літоўскім стала польская.

А што гэта азначала? Гэта азначала, што яшчэ амаль стагоддзе пасля падпісання Люблінскай уніі справаводства ў дзяржаўных установах вялося на “рускай” мове амаль стагоддзе, у грамадскіх месцах была чутна толькі “руская” мова, якую сучасныя вучоныя-гісторыкі называюць старабеларускай.

Сяляне ў Вялікім Княстве Літоўскім так і не перайшлі на польскую мову: яны у сельскай мясцовасці размаўлялі на сваёй роднай мове. А вось шляхце і магнатам, якія ўдзельнічалі у палітычным жыцці дзяржавы і павінны былі весці дзяржаўнае справаводства, неабходна было знаць польскую – дзяржаўную мову. Але дома ўся Літвенія (Літва) размаўляла па-руску – на сваёй роднай мове. Лічылася непатрыятычным дома размаўляць на польскай мове.

Тут трэба адзначыць: калі польская мова была дзяржаўнай у Вялікім Енястве Літоўскім, то і мастацкая літаратура друкавалася на польскай мове, і дыпламатычная перапіска вялася на польскай мове. Можна было напісаць верш на роднай мове, але каб яго надрукаваць, трэба было перакласці яго на польскую мову. Становішча змянілася тады, калі Расея стала актыўна ўмешвацца ў справы Вялікага Княства Літоўскага (калі пачаліся падзелы Рэчы Паспалітай). Вось тады Польшча для Беларусі-Літвы стала саюзніцай у барацьбе за незалежнасць. І тады размаўляць па-польску стала модным і прэстыжным, асабліва ў шляхецкіх колах.

Ігнат Дамейка нарадзіўся тады, калі ў Беларусі, Літве і ў Польшчы ішла актыўная барацьба за незалежнасць Рэчы Паспалітай. І ці варта здзіўляцца ў такім разе, што Ігнат Дамейка і ў сям’і і з сябрамі размаўляў на польскай мове. На польскай мове вялася і вучоба Ігната Дамейкі ў дзяцінстве.

Але што Ігнат Дамейка ведаў родную мову свайго народа, няма сумневу. Якк высокаадукаваны чалавек, ён, безумоўна, выдатна ведаў і пра паходжанне літвіна-русічаў, а таму ведаў, адкуль наш род, адкуль пайшла мова літвінаў-русічаў, і паважаў і шанаваў сваю родную мову. Ды і заўсёды мелася магчымасць папрактыкавацца ў веданні сваёй роднай мовы – пагаварыць з сялянамі, якія былі носьбітамі роднай мовы літвінаў-русічаў. У дзённіках Ігната Дамейкі, а таксама ў перапісцы з сябрамі сустракаюцца моманты, якія цяжка растлумачыць сучасніку. Напрыклад, Дамейка свае родныя мясціны называе Польшчай, а Віленскі край – Літвой і Жмуддзю. У такім скажэнні вінаваты польскія вучоныя-гісторыкі. Гэта яны ўсю Рэч Паспалітую назвалі Польшчай, а ў Польшчу, маўляў, уваходзіла яшчэ Літва (Жмудзь).

Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на тры часткі: Літоўскае, Рускае і Жамойцкае. У Княства Літоўскае, акрамя тэрыторыі сучаснай Беларусі, уваходзілі яшчэ Беласточчына. Сувальшчына, Віленскі край, Смаленшчына, Браншчына. У Княства Рускае ўваходзіла тэрыторыя сучаснай Украіны (акрамя паўднёвых раёнаў, якія належалі Крымскаму ханству). У Княства Жамойцкае ўваходзіла тэрыторыя сучаснай Літвы на паўнач ад горада Каўнаса.

Безумоўна, Ігнат Дамейка, як чалавек высокаадукаваны, выдатна ведаў сапраўднае становішча спраў у Вялікім Княстве Літоўскім, але, відавочна, не палічыў патрэбным аспрэчваць тое, як вучылі настаўнікі, якія канчалі вышэйшыя навуковыя ўстановы ў Польшчы. І ў сваіх дзённіках і пісьмах Ігнат Дамейка выкарыстоўваў сфальсіфікаваныя польскімі вучонымі-гісторыкамі, але агульнапрынятыя ў Рэчы Паспалітай тэрміны з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага.

Такім чынам усе грахі, у якіх абвінавачвае Ігната Дамейку спадар Міхась Маліноўскі, не маюць пад сабой ніякіх падстаў.

Што ж датычыць Крошына, то, відавочна, Ігнат Дамейка ўвогуле не знаў ні пра Паўлюка Багрыма, ні пра паўстанне крошынцаў. Каб не дакладваць у вышэйстаячую інстанцыю пра паўстанне, салдаты проста “збілі кіямі” сялян, не даючы гэтай падзеі апавяшчэння. Калі Дамейка на пару дзён наведаў Крошын, то, магчыма, пра паўстанне сялян яму і не паведамілі.

Міхась Маліноўскі. відавочна, атаясамлівае Ігната Дамейку з сучаснымі палітыкамі, якія вылучаюць свае кандыдатуры на пост губернатараў, мэраў, дэпутатаў, прэзідэнтаў і г.д. і г.д. Гэта яны павінны паказваць усім, што яны выдатныя і вылучаны сярод другіх людзей, што яны “ўсё зробяць для Беларусі". А Дамейка пра гэта не думаў. Дамейка думаў, як найлепш зрабіць сваю справу, каб быць карысным чалавецтву.

У сваім дакладзе спадар Маліноўскі ўпамянуў, што ён адгаварыў калектыў адной са школ горада Баранавічы носіць імя Ігната Дамейкі. Раю спадару Міхасю Маліноўскаму справіць сваю памылку і дабіцца таго, каб тая школа з гонарам насіла імя Ігната Дамейкі, які многа зрабіў для сусветнай навукі, культуры, асветы.